Het verwijderen van berichten op industriële schaal stelt de transparantie op de proef
Schotland staat voor een grote test van zijn transparantiekader. Onthullingen dat hoge functionarissen WhatsApp-berichten hebben verwijderd tijdens de COVID-19-pandemie hebben geleid tot politieke verontwaardiging en een hervormingswet op de vrijheid van informatie (FOI) die het tot een misdaad zou maken om overheidscommunicatie te vernietigen, zelfs voordat er een verzoek is gedaan.
Van informeel gesprek tot politiek schandaal
De controverse ontstond toen onderzoek naar de reactie op de pandemie aan het licht bracht hoe belangrijke beslissingen niet alleen in officiële e-mails en documenten werden besproken, maar ook via gecodeerde berichtenapps. Volgens bewijsmateriaal dat aan het Schotse Covid-onderzoek werd voorgelegd, beschouwden sommige hoge functionarissen het verwijderen van berichten eerder als een dagelijkse routine dan als een uitzondering.
Deze praktijken zijn in detail beschreven door een aantal mediakanalen, inclusief analyse in Vrijheidsmagazinewaarin WhatsApp-uitwisselingen werden belicht waarin de nationale klinische directeur van Schotland naar verluidt grapte dat « het verwijderen van WhatsApp een ritueel is voor het slapengaan ». In een ander gesprek waarschuwde een hoge functionaris collega’s dat hun gesprekken « detecteerbaar waren onder FOI », eraan toevoegend dat ze moesten weten waar de knop « chat verwijderen » was, voordat ze aftekenden met de woorden « plausibele ontkenning ».
Centraal in de storm staan voormalig eerste minister Nicola Sturgeon en voormalig vice-eerste minister John Swinney, die met vragen worden geconfronteerd over het verdwijnen van hun berichten uit het pandemietijdperk. Critici zeggen dat het wissen van deze gegevens de nabestaanden, het Parlement en het grote publiek heeft beroofd van een volledig begrip van hoe beslissingen over leven en dood in 2020 en 2021 werden genomen.
Een hervormingsproject gericht op de vernietiging van archieven
Als reactie hierop introduceerde het Schotse parlementslid Katy Clark hervormingen die gericht waren op het versterken van de Schotse vrijheid van informatiearchitectuur. Hoewel Schotland al een speciale Freedom of Information Act heeft, pakt het nieuwe wetsvoorstel een van de zwakste punten aan: de opzettelijke vernietiging van informatie voordat deze zelfs maar de reikwijdte van een FOI-verzoek bereikt.
Het voorstel zou openbaarmaking in het hele systeem aanmoedigen en, belangrijker nog, het strafbaar stellen om informatie met betrekking tot het werk van overheidsinstanties te wijzigen, te verbergen of te vernietigen, ongeacht of hierom is verzocht. De boodschap is duidelijk: openbare documenten zijn niet het persoonlijke eigendom van ambtenaren, en het vooraf wissen ervan om controle te voorkomen zou een juridische rode lijn overschrijden.
Clark noemde het “totaal onaanvaardbaar” voor politici en ambtenaren om WhatsApp, sms-berichten en andere berichten over overheidswerk te verwijderen. Ze benadrukte dat, gezien de menselijke kosten van de pandemie en beslissingen zoals het opnemen van geïnfecteerde patiënten in verpleeghuizen, verklaringen voor de ontbrekende berichten ‘gewoonweg niet genoeg’ zijn.
Het verbieden van WhatsApp is voor velen ‘te weinig, te laat’
Onder druk maakte de Schotse regering bekend dat WhatsApp en soortgelijke apps niet langer voor officiële doeleinden zouden worden gebruikt. De ministers dringen er nu op aan dat “overheidszaken moeten plaatsvinden op overheidssystemen” die veilig, doorzoekbaar en geschikt voor archivering zijn, zoals officiële e-mails en goedgekeurde interne platforms.
Tegenstanders en nabestaanden zijn verre van gerustgesteld. Voor hen doet het WhatsApp-verbod nu niets om reeds ontbrekende opnames te herstellen. De term ‘onderdrukking op industriële schaal’ kwam in het debat terecht en weerspiegelde de perceptie dat het gedrag verder ging dan geïsoleerde inbreuken en een cultuur van ontwijking weerspiegelde.
Critici beweren dat het simpelweg veranderen van platforms niet voldoende is. Zonder strikte vereisten voor het bijhouden van gegevens, onafhankelijk toezicht en geloofwaardige straffen voor het vernietigen van informatie, vrezen ze dat soortgelijke praktijken op andere systemen kunnen voorkomen, inclusief systemen met automatische verwijderfuncties of kortstondige berichtinstellingen.
GELOOF in Schotland: een succesverhaal onder druk
Het Schotse FOI-raamwerk is in veel opzichten een succes. Sinds de wet in 2005 van kracht werd, zijn ongeveer 1,4 miljoen verzoeken ingewilligd. Op ongeveer 86 procent van de verzoeken werd binnen de vereiste twintig werkdagen gereageerd, een prestatie waar men in veel rechtsgebieden jaloers op zou zijn.
Het systeem wordt ook veel gebruikt en breed gedragen door het publiek. De meeste oproepen aan de Schotse Information Commissioner worden niet gedaan door de media, maar door gewone burgers die willen begrijpen hoe beslissingen worden genomen en hoe publiek geld wordt uitgegeven. Uit onderzoeken naar het publieke bewustzijn blijkt consequent dat mensen het recht op toegang tot informatie waarderen en de vrijheid van toegang tot informatie niet als een verspilling van publieke middelen beschouwen.
Toch laat het WhatsApp-schandaal zien hoe snel een gerenommeerd systeem in gevaar kan komen als het geen gelijke tred houdt met veranderingen in de technologie en de politieke cultuur. Wanneer belangrijke beleidskeuzes worden besproken in vervagende chats in plaats van in formele correspondentie, bestaat het risico dat de vrijheid van informatiewetgeving die is ontworpen voor papieren bestanden en e-mailarchieven achterblijft.
Het maatschappelijk middenveld is tegen verantwoordelijkheid
Actoren uit het maatschappelijk middenveld reageerden krachtig op het hervormingsinitiatief. De Campaign for Freedom of Information in Scotland (CFOIS), al jarenlang voorstander van strengere transparantieregels, verwelkomde het wetsvoorstel en riep op tot partijoverschrijdende steun. Directeur Carole Ewart benadrukte de noodzaak om de ‘architectuur van transparantie, verantwoordelijkheid en controle’ die de afgelopen twintig jaar is opgebouwd, te herstellen en te versterken.
Voor CFOIS en andere voorstanders is het voorgestelde strafbaar feit voor informatievernietiging niet bedoeld om eerlijke fouten te bestraffen, maar om een duidelijk signaal af te geven: democratische verantwoording hangt af van het bestaan van een betrouwbaar dossier. Als gevoelige gesprekken naar believen kunnen worden gewist, wordt het recht op toegang tot informatie zinloos en worden onderzoeken naar crises zoals de pandemie permanent verzwakt.
Ook buiten de grenzen wordt het Schotse debat op de voet gevolgd. In heel Europa worden regeringen, parlementen en rechtbanken geconfronteerd met soortgelijke vragen: hoe om te gaan met sms-berichten tussen ambtenaren en lobbyisten; of chats op privéapparaten gelden als “officiële” opnames; en hoe encryptie en privacy te verzoenen met het recht van het publiek op informatie.
Digitale communicatie en de Europese rechtsstaatagenda
De Schotse zaak maakt deel uit van een breder Europees debat over democratie, technologie en de rechtsstaat. De regels voor toegang tot informatie, zowel op nationaal als op Europees niveau, werden grotendeels geschreven voordat versleutelde toepassingen en verdwijnende berichten standaardinstrumenten van het politieke leven werden.
Van de nationale hoofdsteden tot Brussel waarschuwen waakhonden dat als tekst- en chatcommunicatie standaard als “onofficieel” wordt behandeld, belangrijke onderhandelingen en beslissingen het risico lopen onopgemerkt te blijven. Voor Europese democratieën die transparantie en verantwoordingsplicht als fundamentele waarden presenteren, is deze trend bijzonder gevoelig.
Het Europese tijdperk heeft herhaaldelijk benadrukt hoe robuuste transparantieregels het vertrouwen van het publiek ondersteunen, vooral in tijden van crisis. Het Schotse wetsontwerp tot hervorming van de vrijheid van toegang tot informatie is een ander voorbeeld van de noodzaak om wettelijke kaders aan te passen als ze de realiteit van de machtsuitoefening in het digitale tijdperk willen weerspiegelen.
Wat staat er werkelijk op het spel
Achter de juridische taal en de politieke uitwisselingen schuilt een simpele vraag: moeten degenen die publieke macht uitoefenen de kans krijgen om hun eigen sporen uit te wissen?
Voor gezinnen die tijdens de pandemie dierbaren hebben verloren, lijken verwijderde berichten een obstakel voor de waarheid en afsluiting. Voor journalisten, NGO’s en gewone burgers ondermijnen deze schendingen het vertrouwen in het vermogen van het recht op vrijheid van informatie om het volledige beeld te schetsen. En voor wetgevers onthullen ze de kloof tussen de geest van transparantiewetten en de dagelijkse praktijk van de overheid.
Het wetsontwerp inzake de hervorming van de vrijheid van informatie (Schotland) zal nu aan parlementaire controle worden onderworpen. De uiteindelijke vorm ervan is onzeker en bepaalde bepalingen kunnen worden afgezwakt of herwerkt. Maar het fundamentele principe is moeilijk te negeren: transparantie vereist niet alleen het recht om vragen te stellen, maar ook de plicht van de overheid om de antwoorden te bewaren.
In een wereld van gecodeerde chats en zelfverwijderende berichtenthreads gaat het debat in Schotland over WhatsApp, FOI en strafrechtelijke sancties voor documentvernietiging uiteindelijk over de vraag of deze informatie nog steeds kan worden gegarandeerd.
Oorspronkelijk gepubliceerd in The European Times.