Er waart een spook door de kanselarijen van West-Europa. Het is niet het spook van de oorlog zelf, maar dat van een hardnekkige psychologische dwaling.

Terwijl de hybride incidenten op Europese bodem — van sabotagepogingen op de luchthaven van Leipzig tot mysterieuze droneactiviteiten boven kritieke infrastructuur — elkaar in ijzingwekkend tempo opvolgen, blijft de reactie vanuit Brussel en Berlijn steken in een voorspelbaar stramien: retorische verontwaardiging, de aankondiging van een volgend log sanctiepakket en, vooral, een diepe angst voor ‘escalatie’.

Achter deze lijdzame houding schuilt een fundamenteel analytisch gebrek dat in de politicologie bekendstaat als mirror imaging: de diepgewortelde, bijna naïeve aanname dat de strategische actor in het Kremlin met dezelfde rationaliteit, kosten-batenanalyses en normatieve kaders functioneert als de postmoderne technocraat in West-Europa.

Het is deze intellectuele asymmetrie die ons momenteel kwetsbaarder maakt dan welk tekort aan munitie dan ook.

De foute projectie van de Homo economicus

Sinds het einde van de Koude Oorlog is het West-Europese buitenlandbeleid gestoeld op de premisse van de Homo economicus. De doctrine van Wandel durch Handel was geen louter pragmatische keuze voor goedkoop gas. Het was een ideologische overtuiging dat economische verwevenheid een rationele barrière tegen grootschalige conflicten zou opwerpen.

Men redeneerde: Poetin zal de rode lijn niet overschrijden, want dat zou de Russische economie ruïneren en Rusland de toegang tot de mondiale markten kosten.

Deze these negeert de fundamentele aard van het huidige Russische regime. Waar West-Europa denkt in kwartaalcijfers, welvaartsmaximalisatie en de wetten van de markt, denkt het Kremlin in historische invloedssferen, geopolitiek nulsomspel en de restauratie van het Russische rijk — hetzij tsaristisch, hetzij Sovjet-Russisch.

Voor een regime dat soevereiniteit en een historische missie boven economische rationaliteit stelt, zijn westerse sancties geen afschrikmiddel, maar een berekenbare spanning op het diplomatieke en politieke speelveld.

Door te veronderstellen dat de tegenstander dezelfde prioriteit geeft aan materiële belangen, blijft het Westen mechanismen inzetten die simpelweg niet weerklinken aan de overzijde van de tafel.

Escalatieaversie als uitnodiging

Een tweede symptoom van dit spiegelbeelddenken is de West-Europese cultuur van conflictbeheersing. In de diplomatieke traditie van het zoeken naar harmonie en Europese consensus is de-escalatie het hoogste goed.

Dreigt een conflict te ontsporen, dan is de reflex: gas terugnemen, rode lijnen vermijden en de tegenstander ‘een uitweg bieden’ om hem niet in het nauw te drijven. Het is een logica die stoelt op een wederzijdse angst voor vernietiging.

Het Kremlin hanteert echter een diametraal tegenovergestelde strategische cultuur. In de geopolitieke grammatica van Moskou wordt institutionele voorzichtigheid niet geïnterpreteerd als rationaliteit of edelmoedigheid, maar als acute psychologische zwakte.

Wanneer westerse leiders publiekelijk debatteren over welke wapensystemen niet geleverd mogen worden om escalatie te voorkomen, geven zij de tegenstander de blauwdruk voor diens volgende agressie.

De West-Europese angst voor escalatie creëert een strategisch vacuüm dat door Rusland dankbaar wordt ingevuld met hybride operaties. Omdat de respons steevast juridisch en proportioneel blijft, is de drempel voor herhaalde sabotage op Europees grondgebied de facto verlaagd.

Het failliet van de juridische illusie

De Europese Unie is een constructie van wetten en verdragen. Haar leiders zijn gewend conflicten te beslechten via arbitrage, procedures en diplomatieke nota’s. Dit heeft geleid tot de illusie dat het internationaal recht een universeel regulerend mechanisme is.

Voor het Kremlin is het internationaal recht echter geen normatief kompas, maar een instrument voor juridische oorlogsvoering: een wapen dat strategisch wordt ingezet wanneer het van pas komt en schaamteloos wordt genegeerd wanneer het de nationale ambitie in de weg staat.

De taal die men in Moskou verstaat en respecteert, is niet die van de rechtszaal, maar die van geloofwaardige, fysieke afschrikking — hard power.

Naar een repertoire van strategische empathie

Het structureel mislezen van de Russische intenties is geen luxeprobleem meer. Het vormt een directe bedreiging voor de Europese veiligheid.

De harde lessen die de Baltische staten en Polen — historisch gevormd door de harde realiteit van de Sovjetoverheersing — al decennialang proberen over te dragen, moeten eindelijk worden geïntegreerd in het West-Europese strategische DNA.

Europa moet breken met de spiegelpaleisdoctrine. Dat vereist wat strategische analisten ‘cognitieve empathie’ noemen: het vermogen om de wereld te bekijken door de ideologische en historische bril van de tegenstander, zonder diens waarden over te nemen.

Pas wanneer West-Europese leiders accepteren dat het Kremlin niet functioneert als een recalcitrante partner binnen een overlegstructuur, maar als een revisionistische macht die uitsluitend wijkt voor onverzettelijkheid, kan een effectieve defensiestrategie worden geformuleerd.

Zolang we de logica van de consensuspolitiek blijven projecteren op de geopolitieke denkwijze van het Kremlin, blijven we achter de feiten aanlopen.

De asymmetrische paradox: hybride antwoorden op hybride daden

Dit dwingt tot een fundamentele heroverweging van ons strategische repertoire. Als de tegenstander opereert in de ‘grijze zone’ tussen vrede en openlijk conflict, moet West-Europa dan niet met gelijke munt terugbetalen?

Het debat verschuift onmiskenbaar naar de vraag of hybride oorlogsvoering niet effectiever kan worden beantwoord met hybride tegenoffensieven, zonder daarbij de drempel naar een openlijke militaire escalatie te overschrijden.

In plaats van lijdzaam te reageren met juridische processen achteraf, zou een proactieve Europese doctrine moeten inzetten op asymmetrische ontregeling. Denk hierbij aan het offensief inzetten van cyberoperaties die de logistieke ketens van Russische sabotage-eenheden lamleggen, het agressief blootleggen en bevriezen van clandestiene geldstromen achter deze netwerken, of het ontplooien van gerichte desinformatiecampagnes die de interne stabiliteit van het Kremlin ondermijnen.

Door de kosten van deze hybride operaties voor Moskou drastisch te verhogen binnen datzelfde schaduwterrein, kan Europa een vorm van afschrikking afdwingen die de klassieke kinetische vuurlinie vermijdt, maar de vijand wel effectief de adem beneemt.